An tan lontan, ni lontan, lontan avan tan a Kristòf Kolonm, an tan dyab té tigason, an tan la tan potoko tan, avan tan a Jézikri, té tini yenki Arawak adan sé lilèt-la nou ka kriyé Piti Zanti jòdi-jou.

Asi on lilèt yo téka kriyé Waytoukoubouli, toupré Kalouakaéra é Madinina, yonn adan sé fanmi Arawak-la té ni on tifi, on bèl tifi, tannon ! Non a fi-la sé té Sésé. On jou, lè fi-la konmansé grandi, papa’y kriyé’y pou té palé ba’y, kon on papa dwèt palé ba timoun a’y. I di fi-la konsa :
«Sésé, i lè pou Apa palé ba’w ! Ou sé on gran jennfi kon yé la. Kouté byen sa Apa ka di’w : Ou ka vwè basen-lasa, fò pa ou janmen bengné adan’y, malè ké rivé’w ! ».

Konm té ni onlo dòt basen alantou vilaj Arawak-la, pawòl a papa-la pa jenné Sésé. Tan pasé é Sésé vin bliyé konsèy a papa’y. On jou sòlèy téka chofé, dlo a basen-la té klè kon dlo sous, kribich, kakadò é pwéson téka najé, najé. Sésé enni bliyé ka papa’y té di’y. I plonjé kyouboum an basen-la !

Men, dan basen-la, té tini on sèpan tèt chyen. Sé konsa, fi-la vin touvé’y an sitiyasyon. E wi, sèpan-la téka touné bèl jenn boug lannuit. Kon ou vwè nwèsè té pwan, an dous, san di pon’on moun ahak, fi-la téka pati a’y jwenn jennjan-la bò larivyè.

Jou akouché vini. Sésé akouché on timoun gason an kabé a manman’y. Pon’on moun pa mandé’y ayen asi ki jan i fè ni timoun. Jenn madanm-la pa pèd tan, tousuit apwé akouchman a’y, i pati alé jwenn papa timoun-la an basen-la, lannuit. Chak lannuit, tibébé-la téka fè on ti benben adan basen-la èvè manman’y é papa’y.

Avan jou té wouvè, bèl jennjan-la téka viré sèpan é i té ka glingsé kò a’y an vant a Sésé. Sé konsa, san pon’on moun sav ayen, yo pa té a dé, yo té a twa ka dòmi an vilaj arawak-la, adan kabé a Sésé.

Men on moun téka véyé jé a Sésé. Sé té fwè a’y : Manzè Sésé la té ni on timoun ! Manzè Sésé la té ni chak bèl grenn balata-la tannon, chak bèl bijou-la an grenn balata. I pa té ni hach pou’y té koupé branch balata. Ki jan i téka fè ? Frè-la di i ké touvé bout a Sésé !

On jou swa, anbenn anbenn, i suiv sè-la. Lè Sésé rivé owa on gwo pyé balata, i rété nèt. Alòs, on sèpan sòti an vant a’y. I trenné kò a’y anho pyébwa-la ; é la, ka fwè-la ka vwè ? on bèl jennjan anlè pyébwa-la, ka soukwé pyé balata-la. Grenn balata ka tonbé é Sésé ka ranmasé.

Fwè a Sésé, sé on jennboug ki ni lonnè é rèspé. I touvé jennjan-la pa té blijé kaché kò a’y konsa é dérèspèté sè a’y. Lakòlè, fwè-la désidé kyouyé sèpan-la. Konm di, konm fèt ! Lèlandèmen, menm-lè, menm jé. Lè’y vwè monkonpè sèpan ka sòti an vant a Sésé, i pwan hach a’y. Kò a sèpan fè pach.

Lapenn, Sésé ranmasé tout ti mòso sèpan i té pé, é i téré yo anba fèy a bwa. I pa té menm ni fòs déviré an vilaj-la.

Ki Sésé, ki fwè a Sésé, yo pé sèk. Yo pa di pon’on moun pon’on mo asi sa ki té pasé la. Lè yo vwè’y pa wouvini, yo konpwann i té mò èvè pitit-la. Yo pa chèché savé.

Tan pasé! Tan pasé! On jou, fwè-la pati chasé dan bwa. Pannan i an bwa-la, A-a! i ka tann onsèl voukoum, onsèl wélélé ! Dézòd-la arété nèt la’w vwè sèpan-la té téré la, owa pyé balata-la. I pwoché é ka’y ka vwè ? Kat kabé plen jennjan é on madanm, manman yo ! Sé konsa, fwè-la, on Arawak, touvé’y dékouvè lé prèmyé Karayib asi latè. Sé Karayib-la, sé té timoun a Sésé é sèpan tèt-chyen-la. Konfèdmanti, yo wousouvwè’y byen, pas i té tonton a yo, yo té nivé a’y. Men ni détwa adan yo ki té okouran sa ki té rivé papa yo. Séla, pa té kontan vwè’y menm. Men sa rété konsa. Anfen vat, lè’y pwézanté nivé Karayib a’y adan vilaj Arawak-la, tout moun-la té tèlman kontan wouvwè Sésé a yo é tout gason a’y, ki fè, sé nivé-la ki pa té kontan-la enni bliyé yo té fwèt èvè tonton-la.

Karayib é Arawak mété yo ka viv an lawmoni, kon zanmi fwè. Sé té yonn a lòt. Sé té ba’y wikou pou mabi.

Jistan, on jou, Sésé ki téja vyé-vyé a’y, é ki té rété égri, davwa sa i té viv la on jou douvan on pyé balata, sanblé tout gason a’y. I di yo: “Gason a Anman, Anman ni on biten pou di zòt! Zò sé sèl richès a Anman ! Zò sé on nouvèl nasyon, nasyon Karayib ! On jou tonton Arawak a zòt haché papa zòt an pach. Fò pa lésé sa konsa ! Zòt ké kyouyé on ti Arawak pou vanjé papa zòt! ».

Konm di fèt, sé Karayib-la kyouyé on ti Arawak. Vin astè, sé Arawak-la kyouyé on ti Karayib osi. Ou vwè zafè !

Mi sé konsa, lagyè-la vin pété ant Arawak é Karayib. Sa pasé, ni lontan-lontan, avan Jézikri. Men syèk é syèk apwé, lè Kristòf Kolon rivé, i touvé lagyè-la ka woulé kon’w tann woulé fèt.

Traduction et interprétation par Juliette Facthum Sainton d’un texte de Thierry Létang en français, extrait de : Les Civilisations Amérindiennes des Petites Antilles, Actes du Séminaire du 9 Octobre 2000. Sources. Interprétation présentée devant les apprenants de créole de l’Association Auguste Bébian en Décembre 2006 à l’IUFM- 1er jet de la traduction, réalisé avec des candidats à la préparation au CAPES, Formation Continue IUFM/Rectorat (2004-2005).
Sources du texte de T. Létang. : Delawarde Jean-Baptiste R.P. « Les derniers Caraïbes, leur vie dans une Réserve de la Dominique », in Journal de la société des Américaniste, 1938, vol. 1 ; pp. 202-203.